छत्रपती शिवाजी महाराज: सर्वसमावेशक शासक
राम पुनियानी

छत्रपती शिवाजी महाराज हे महाराष्ट्रातील सर्वात लोकप्रिय राजे आहेत. आजकाल त्यांना देशातील इतर भागातही एक मोठा हिंदू राष्ट्रवादी प्रतीक म्हणून दाखवले जात आहे. त्यांच्या संदर्भात वेळोवेळी वाद निर्माण होत आले आहेत. त्यांची लोकप्रियता कोणत्याही एका समाजपुरती मर्यादित नसून सर्व स्तरांमध्ये आहे. त्यांच्या जयंतीचा उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो आणि त्यांच्या पराक्रमाचे पोवाडे गायले जातात. पण वेगवेगळ्या लोकांनी त्यांचे वेगवेगळे अर्थ लावल्यामुळे वाद निर्माण होतात. पूर्वीही काही वाद झाले होते. जसे की शिवाजी महाराजांच्या पुतळा समितीचे प्रमुख बाबासाहेब पुरंदरे होते, त्यांच्यावर महाराजांना ब्राह्मणवादी रंगात दाखवल्याचा आरोप झाला. तसेच इतिहासकार तीस्ता सेटलवाड यांनी लिहिलेल्या पुस्तकात शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक ब्राह्मणांनी नाकारल्याचा उल्लेख होता. गणेशोत्सवात एका मंडपात शिवाजी महाराज अफजल खानाला मारताना दाखवले, त्यामुळेही समाजात तणाव निर्माण झाला. अलीकडे दोन वाद पुढे आले. एक म्हणजे नागपूर येथे RSS च्या कार्यक्रमात बागेश्वर धामचे बाबा धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री यांनी केलेले विधान. ते अंधश्रद्धेच्या माध्यमातून लोकांना आकर्षित करत आहेत. त्यांनी सांगितले की शिवाजी महाराज युद्धाने थकले होते, त्यामुळे त्यांनी आपला मुकुट समर्थ रामदास यांच्या पायाशी ठेवून राज्य त्यांच्याकडे सोपवण्याची विनंती केली. हे विधान चुकीचे आहे. कारण समर्थ रामदास हे शिवाजी महाराजांचे गुरु नव्हते, असा कोर्टाचा निर्णय आहे. तसेच असा कोणताही प्रसंग इतिहासात आढळत नाही. या कार्यक्रमात RSS प्रमुख मोहन भागवत, केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी आणि मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस उपस्थित होते, पण त्यांनी या विधानाला विरोध केला नाही. नंतर बाबांनी माफी मागितली आणि सांगितले की त्यांना हिंदू राष्ट्राची प्रेरणा शिवाजी महाराजांच्या “हिंदवी स्वराज्य” या संकल्पनेतून मिळते. पण हेही चुकीचे आहे. “हिंदवी स्वराज्य” हा भौगोलिक शब्द होता, धार्मिक नव्हता. शिवाजी महाराज सर्व धर्मांचा आदर करत होते. त्यांच्या सैन्यात अनेक मुस्लिम सरदार होते, जसे सिद्दी संबळ, इब्राहिम गार्डी, दौलत खान. त्यांनी रायगड किल्ल्यावर मुस्लिमांसाठी मशिदही बांधली होती. त्यांचे सचिव मौलाना हैदर अली होते. त्यांनी महिलांचा सन्मान राखला. एका मोहिमेत त्यांच्या सैन्याने एका मुस्लिम सरदाराची सून पकडली, पण शिवाजी महाराजांनी तिला सन्मानाने तिच्या घरी परत पाठवले. दुसरा वाद शिवसेना आमदार संजय गायकवाड यांच्या वक्तव्यामुळे झाला. त्यांनी “शिवाजी कोण होता?” या गोविंद पानसरे यांच्या पुस्तकावर आक्षेप घेतला आणि प्रकाशकाला धमकी दिली. त्यांनी म्हटले की या पुस्तकात शिवाजी महाराजांचा अपमान केला आहे. त्यांनी प्रकाशकाला पानसरे यांच्यासारखेच परिणाम भोगावे लागतील अशी धमकी दिली. गोविंद पानसरे यांची काही वर्षांपूर्वी हत्या झाली होती. गोविंद पानसरे यांनी खूप अभ्यास करून हे पुस्तक लिहिले आहे. १९८८ मध्ये प्रकाशित झालेले हे पुस्तक खूप लोकप्रिय झाले आहे आणि अनेक भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे. यात शिवाजी महाराजांनी शेतकऱ्यांसाठी केलेले काम आणि सर्व धर्मांबद्दलचा आदर दाखवला आहे. त्यांच्या आजोबांनी एका सूफी संताच्या दर्ग्यावर जाऊन प्रार्थना केली होती. त्यानंतर त्यांना मुलं झाली, म्हणून त्यांनी त्यांची नावे शाहजी आणि शरीफजी ठेवली. शिवाजी महाराजांनी आपले राज्य उभारण्यासाठी काही हिंदू राजांशीही लढा दिला. अफजल खानाशी लढताना त्यांना मुस्लिम अंगरक्षकाने वाघनखे दिली होती. अफजल खानाने शिवाजी महाराजांना हरवण्यासाठी ब्राह्मणांकडून यज्ञही करवून घेतला होता. शिवाजी महाराजांनी अफजल खानाचा वध केला, पण नंतर त्याची कबरही बांधली. काही लोक शिवाजी महाराजांना मुस्लिमविरोधी म्हणून दाखवण्याचा प्रयत्न करतात, पण ते चुकीचे आहे. त्यांचे मुख्य ध्येय गरीब शेतकऱ्यांचे रक्षण करणे होते. त्यांनी अन्याय करणाऱ्या लोकांवर नियंत्रण ठेवले. आज काही लोक त्यांच्या विचारांचा चुकीचा अर्थ लावून “हिंदू राष्ट्र” या संकल्पनेसाठी वापरत आहेत. पण “हिंदवी स्वराज्य” आणि “हिंदू राष्ट्र” हे समान नाहीत. या वादामुळे एक चांगली गोष्ट म्हणजे “शिवाजी कोण होता?” या पुस्तकाची मागणी वाढली आहे. अनेक लोक हे पुस्तक वाचत आहेत आणि मानवाधिकार संघटना सामूहिक वाचन कार्यक्रम आयोजित करत आहेत. हा एक सकारात्मक प्रतिसाद आहे.