तरुणांच्या सर्जनशील क्षमतांचा विकास - काळाची गरज, समाजाची आवश्यकता

काळाच्या या गरजेचे उत्तर केवळ तरुणांना नकारात्मक प्रभावांपासून दूर राहण्याचा सल्ला देण्यात नाही. त्याचबरोबर त्यांना आकर्षक, सहज उपलब्ध आणि अर्थपूर्ण पर्याय उपलब्ध करून देणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. युवा क्लब, खेळ, ललित कला, साहित्य व संस्कृती, सामुदायिक सेवा आणि सामूहिक उपक्रम यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. तरुणांना निराशा आणि उदासीनतेच्या मानसिकतेतून बाहेर काढण्यासाठी विविध आघाड्यांवर काम करावे लागेल.

बाजारपेठ आणि उपभोगतावादी संस्कृती ज्या वेगाने माणसाला आपल्या विळख्यात घेत आहे, त्याच वेगाने स्वार्थ, उदासीनता, संवेदनशून्यता आणि हिंसा लोकांना जखडत आहेत. नैतिक अधःपतन झपाट्याने वाढत आहे. संपत्ती मिळवण्याची धडपड लूटमारच्या मानसिकतेमध्ये परिवर्तित होत आहे. शैक्षणिक संस्थांकडे पाहिले तर त्यातील सामाजिक शास्त्रे आणि साहित्याचे विभाग अनेकदा रिकामे दिसतात; किंवा या क्षेत्रांकडे तेच विद्यार्थी वळतात जे इतर क्षेत्रांबद्दल निराश झालेले असतात आणि आर्थिक व शैक्षणिक क्षमतेच्या बाबतीत तुलनेने कमकुवत असतात.

विद्यापीठांमधील प्रवेशाचे कट-ऑफ पाहिले तर सर्वाधिक पातळी वाणिज्य आणि अर्थशास्त्राची, त्यानंतर विज्ञान व तंत्रज्ञानाची आणि सर्वात खालच्या पातळीवर मानवविद्याशाखांची दिसते. विज्ञान व तंत्रज्ञानाचे पदवीधरही एमबीए करत आहेत, जेणेकरून एखादी व्यापारी कंपनी त्यांना अधिक चांगले वेतन देईल. इतकेच नव्हे तर वैद्यकीय आणि आरोग्यसेवेसारख्या मानवसेवा व समाजसेवेशी निगडित क्षेत्रांमधूनही सेवाभाव कमी होत चालला आहे. मुलांसाठी महाविद्यालयांमध्ये जागा यासाठी विकत घेतल्या जात आहेत की या क्षेत्रात पैशांची मोठी उलाढाल आहे.

अशा परिस्थितीत आपल्याला एकतर आपल्या धार्मिक शिकवणींची आठवण होते, ज्या माणसाला विश्वाच्या निर्मात्याप्रती आणि समाजाप्रती उत्तरदायी बनवतात; किंवा मग ॲरिस्टॉटलसारख्या तत्त्वज्ञांची आठवण होते. त्यांनी मानव आणि मानवी समाजाच्या नैतिकता व चारित्र्याबद्दल सुरुवातीपासूनच विचार मांडला आणि सांगितले की खरी विद्या ती आहे जी माणसाच्या नैतिकता व आचार-विचारांचा स्तर उंचावते. विज्ञान, तंत्रज्ञान, गणित इत्यादी इतर सर्व विद्या आणि कला या त्या मुख्य उद्दिष्टाच्या सहाय्यक आहेत.

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला इक्बाल आणि टागोर यांसारख्या विचारवंतांनी सभ्यतेच्या अधःपतनाबाबत भारतातील लोकांना जे सांगितले होते, त्याचे प्रतिध्वनी एकविसाव्या शतकाच्या या पहिल्या चतुर्थांशात अधिक तीव्रतेने आपल्या कानावर पडत आहेत. त्यामुळे त्यांच्या विचारांकडे लक्ष देण्याची गरज आज पूर्वीपेक्षा अधिक जाणवत आहे.

एकूणच, तरुणांच्या सर्जनशील क्षमतांचा विकास, त्यांचे नैतिक प्रशिक्षण आणि त्यांना निराशेतून बाहेर काढणे ही काळाची गरजही आहे आणि त्यांच्यासाठी चांगला पर्यायही आहे.

प्रतिभेला बहरण्यासाठी संधी

आज तरुणांवर करिअरचा दबाव पूर्वीपेक्षा अधिक आहे आणि अभ्यासक्रमातील उपक्रमांचे ओझेही इतके वाढले आहे की अनेक तरुण भावनिक असमाधान, मानसिक खच्चीकरण आणि उदासीनतेला बळी पडत आहेत. अशा परिस्थितीत त्यांना एकटेपणा, मानसिक खच्चीकरण आणि उदासीनतेतून बाहेर काढणे आवश्यक आहे.

प्रत्येक तरुणामध्ये सर्जनशील क्षमतेचे कोणते ना कोणते रूप असते आणि ती विविध प्रकारे व्यक्त होते. एखाद्याला कविता आणि साहित्याच्या माध्यमातून स्वतःला व्यक्त करण्याची संधी मिळू शकते; दुसरा चित्रकला किंवा छायाचित्रणाच्या माध्यमातून स्वतःला व्यक्त करू शकतो; तर कोणी संगीत, नाटक, दिग्दर्शन, तंत्रज्ञान किंवा सार्वजनिक भाषणाच्या माध्यमातून आपल्या कौशल्यांचे प्रदर्शन करू शकतो.

आपला समाज अनेकदा परीक्षेतील निकाल आणि पारंपरिक शैक्षणिक यशावर खूप जास्त भर देतो. त्यामुळे ज्या अनेक तरुणांच्या क्षमता पारंपरिक शैक्षणिक विषयांच्या बाहेर असतात, त्यांची प्रतिभा दुर्लक्षित राहते आणि त्यांना पुरेसे प्रोत्साहन मिळत नाही.

सर्जनशीलतेवर आधारित कार्यक्रम त्यांच्या क्षमतांचा शोध घेण्यास आणि आपले विचार व भावना व्यक्त करण्यास त्यांना मदत करू शकतात. भावनांचे संस्कार आणि उन्नती करण्यासाठी ललित कलांचा वापर करण्याची परंपरा खूप जुनी आहे.

आपल्या शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठे आणि सामुदायिक संस्थांनी साहित्यिक स्पर्धा, कला प्रदर्शन, संगीत व सांस्कृतिक कार्यक्रम, सर्जनशील लेखन, नाटक, सार्वजनिक भाषण आणि कलात्मक अभिव्यक्तीच्या इतर प्रकारांसाठी नियमित संधी उपलब्ध करून दिल्या पाहिजेत.

अशा उपक्रमांना केवळ मनोरंजन म्हणून पाहता कामा नये. ते बौद्धिक, भावनिक आणि सामाजिक विकासाला बळकटी देतात.

युवा क्लब आणि संघटना

युवा संघटना किंवा युवक क्लब त्यांना एक संघटित आणि स्वागतार्ह वातावरण उपलब्ध करून देऊ शकतात, जिथे तरुण एकत्र येऊ शकतील, शिकू शकतील आणि आपल्या आवडीनुसार विविध उपक्रमांमध्ये सहभागी होऊ शकतील.

अशा क्लबना केवळ एका उपक्रमापुरते मर्यादित ठेवता कामा नये. त्यामध्ये खेळ, चर्चासत्रे, साहित्यिक संमेलने, नाटक, चित्रकला, संगीत, छायाचित्रण, सांस्कृतिक कार्यक्रम, तंत्रज्ञान आणि सामुदायिक सेवा यांचा समावेश असू शकतो.

मूलभूत उद्देश असा असावा की तरुणांना अशी जागा मिळावी जिथे ते आपला वेळ फलदायीपणे घालवू शकतील, इतरांशी संवाद साधू शकतील आणि आपल्या क्षमतांना अधिक धार देऊ शकतील.

चांगल्या प्रकारे चालवला जाणारा युवा क्लब अशी जागा बनू शकतो, जिथे स्पर्धेचा सामना सहकार्याच्या भावनेने केला जाईल आणि वैयक्तिक क्षमतांना सामूहिक जबाबदारीशी जोडले जाईल.

त्याचप्रमाणे क्रीडा क्लब, साहित्यिक मंडळे, सांस्कृतिक संस्था आणि सामुदायिक केंद्रांना प्रोत्साहन दिले पाहिजे. ही संस्था तरुणांच्या विकासासाठी महत्त्वाची केंद्रे बनू शकतात.

नेतृत्वाची नर्सरी

शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमधील विद्यार्थी संघटना आणि क्रीडांगणे ही तरुणांमध्ये नेतृत्वगुण विकसित करण्याची अत्यंत प्रभावी माध्यमे आहेत.

ज्या कोणत्याही स्पर्धेत सहभागी होणाऱ्या दोन संघांचा समावेश असतो, ती स्पर्धा त्यांना एकमेकांशी समन्वय साधणे, सहकार्य करणे, जबाबदारी स्वीकारणे, नियमांचे पालन करणे, दबावाच्या परिस्थितीत निर्णय घेणे, विजय आणि पराभव दोन्ही स्वीकारणे आणि निर्णय आपल्या बाजूने असो किंवा विरोधात, त्याचा आदर करणे शिकवते.

जो तरुण संघाचे व्यवस्थापन करायला शिकतो, एखादी कठीण जबाबदारी स्वीकारतो किंवा सहकारी खेळाडूंचे मनोबल वाढवतो, तो अशा गुणांचा विकास करतो जे शिक्षण, व्यावसायिक जीवन आणि सामुदायिक सेवेत समानपणे मौल्यवान ठरतात.

खेळ शिस्तही शिकवतात. नियमित सरावासाठी वेळेचे भान, सातत्य आणि दृढनिश्चय आवश्यक असतो. हार न मानता निराशेचा सामना कसा करायचा आणि यश मिळाल्यानंतर अहंकार न करता ते कसे स्वीकारायचे, हे शिकणे व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

म्हणूनच युवकांचे कार्यक्रम आणि खेळ यांना केवळ शारीरिक मनोरंजन म्हणून न पाहता व्यक्तिमत्त्व आणि नेतृत्व विकासाचा महत्त्वाचा भाग मानले पाहिजे.

सकारात्मक विचार आणि आत्मविश्वास

सकारात्मक विचार आणि आत्मविश्वासाचा अभाव तरुणांना आपल्या क्षमतांची ओळख करून घेण्यापासून आणि त्यांचा विकास करण्यापासून रोखू शकतो.

खेळ, कला, साहित्य आणि सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये सहभागी झाल्याने हा अडथळा हळूहळू दूर केला जाऊ शकतो.

जेव्हा एखादा तरुण रंगमंचावर सादरीकरण करतो, स्पर्धेत सहभागी होतो, चित्रकला प्रदर्शनात भाग घेतो, कविता प्रकाशित करतो, संघाचे नेतृत्व करतो किंवा एखाद्या सामुदायिक प्रकल्पात सहभागी होतो, तेव्हा त्याला यशाचा आनंद आणि समाधान अनुभवता येते. अपयशसुद्धा शिकण्याचा एक महत्त्वाचा अनुभव ठरू शकतो, जर ते प्रोत्साहन देणाऱ्या आणि उद्देशपूर्ण वातावरणात आले असेल. तरुणांना केवळ विजेते बनवणे हा उद्देश नसावा. असे वातावरण निर्माण केले पाहिजे की प्रत्येक तरुणाला वाटले पाहिजे “माझ्याकडे योगदान देण्यासाठी काहीतरी आहे. मी शिकू शकतो. मी सुधारणा करू शकतो आणि माझ्या क्षमतांना मूल्य आहे.”

अशा प्रकारचा आत्मविश्वास सकारात्मक विचारांना प्रोत्साहन देतो आणि तरुणांना अधिक लवचिकतेने आव्हानांचा सामना करण्यासाठी तयार करतो.

समुदायांना जवळ आणणे

तरुणांचे उपक्रम सामाजिक सलोखा निर्माण करण्याचे आणि विविध समुदायांना एकमेकांच्या जवळ आणण्याचे महत्त्वाचे माध्यम बनू शकतात. विविध समुदाय, भाषा, प्रदेश, संस्कृती आणि सामाजिक स्तरांची पार्श्वभूमी असलेले तरुण समाजाला अधिक सुसंवादी आणि जवळ आणू शकतात.समाजातील विविध घटक आणि समुदायांतील तरुणांचा परस्पर संवाद त्यांना एकमेकांकडून शिकण्यास आणि एकमेकांचे मनोबल वाढवण्यास मदत करतो.बहिष्कार आणि विभक्ततेच्या वाढत्या प्रवृत्ती समाजासाठी धोकादायक आहेत आणि विकासाच्या मार्गातील अडथळाही आहेत.

शहरातील झोपडपट्ट्यांमध्ये राहणारी मुले किती कमी आत्मविश्वासाची आणि भयभीत असतात, हे आपण दररोज अनुभवतो. सामाजिक कार्यकर्त्यांना त्यांच्यामध्ये आत्मविश्वास निर्माण करण्यासाठी आणि त्यांची भीती दूर करण्यासाठी किती मेहनत घ्यावी लागते, हेही दिसून येते.समाजातील वर्गीय दरी आणि बहिष्कारामुळे ही परिस्थिती अधिक गंभीर होत आहे. शहरी गरिबी किती वेदनादायक होत चालली आहे, याचा अंदाज झोपडपट्ट्यांमध्ये राहूनच घेता येतो.

याउलट, गावांमध्ये श्रीमंत आणि गरीब लोक अनेकदा शेजारीशेजारी राहतात आणि एकमेकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होतात. त्यामुळे त्यांच्यामध्ये एकमेकांबद्दलची भीती किंवा परस्पर विश्वासाच्या अभावाची समस्या तुलनेने कमी असते.मात्र तेथे जात आणि धर्म यांच्यावर आधारित दुरावा आढळतो, कारण अनेकदा त्यांच्या वस्त्याही याच आधारावर वेगळ्या असतात.हेही पाहायला मिळते की ज्या वस्त्यांमध्ये श्रीमंत-गरीब, हिंदू-मुस्लिम आणि विविध समुदायांतील लोकांमध्ये चांगले संबंध आहेत आणि ते एकमेकांच्या जवळ आहेत, तेथे एकमेकांकडून प्रेरणा घेऊन आणि शिकून दुर्बल घटकांनीही प्रगती आणि समृद्धीचे मार्ग गाठले आहेत.

समाजाला समृद्ध आणि आत्मविश्वासपूर्ण बनवण्यासाठी तरुणांच्या सर्जनशील क्षमतांचा विकास करणे, त्यांना एकमेकांच्या जवळ आणणे, त्यांच्यामधील दुरावा कमी करणे, त्यांचे नैतिक प्रशिक्षण करणे आणि त्यांच्या भावनांचे संस्कार व उन्नती करणे या बाबींवर वेळीच लक्ष दिले पाहिजे. अन्यथा वेळ निघून गेल्यानंतर केवळ पश्चात्ताप करण्याशिवाय दुसरा पर्याय उरणार नाही.

अबू अब्दुल्लाह अहमद, दिल्ली