स्ट्रोकचा वाढता धोका : आधुनिक जीवनशैली आणि मानसिक ताण ठरतोय जबाबदार

व्यसनाधीनता, आहारात पोषक घटकांची कमतरता, पॅकबंद खाद्यपदार्थ व पेये, तळलेले, मसालेदार, गोड, खारट, मैद्याचे आणि चरबीयुक्त पदार्थ खाणे, रात्री उशिरापर्यंत जागरण करणे किंवा निद्रानाश, समाजमाध्यमांचे व्यसन, यांत्रिक साधनांवरील अवलंबित्व, सतत बसून काम करणे, व्यायामाचा अभाव, पुरेशा प्रमाणात शुद्ध प्राणवायू, पाणी आणि पोषक आहार न मिळणे, वाईट संगत किंवा वाईट सवयी, गैरवर्तन सहन करणे, मनात भीती निर्माण होणे किंवा धैर्याचा अभाव, तसेच मनात वाईट विचार येणे, या सर्व सवयींचा मानवी आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो आणि त्या हळूहळू माणसाला जीवघेण्या आजारांकडे ढकलतात. धूम्रपान, मधुमेह, लठ्ठपणा, उच्च रक्तदाब आणि हानिकारक कोलेस्टेरॉल यांमुळे स्ट्रोकचा धोका वाढतो. कोणताही गंभीर आजार एका दिवसात होत नाही. आजार हळूहळू वाढू लागतात; परंतु आपण त्याकडे लक्ष देणे आवश्यक समजत नाही. आपल्या जीवनशैलीत आणि कार्यपद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर निसर्गावर होणारा प्रत्येक आघात आपल्या आरोग्यावरही परिणाम करतो, याची जाणीव असणे अत्यंत गरजेचे आहे.

दरवर्षी २९ ऑक्टोबर रोजी जगभरात जनजागृती करण्यासाठी जागतिक स्ट्रोक (पक्षाघात) दिन पाळला जातो. मेंदूशी संबंधित स्ट्रोक हा गंभीर आजार वेगाने वाढत आहे. मेंदूकडे होणारा रक्तप्रवाह थांबतो, तेव्हा स्ट्रोक होतो. मेंदूतील रक्तवाहिनीमध्ये अडथळा निर्माण झाल्यामुळे किंवा मेंदूच्या आत रक्तस्राव झाल्यामुळे ही स्थिती उद्भवते. पूर्वी हा आजार केवळ वृद्धांमध्ये आढळतो, असे मानले जात होते; परंतु आता तरुणांमध्येही हा आजार वेगाने वाढला आहे. राष्ट्रीय पक्षाघात नोंदणी कार्यक्रमानुसार, स्ट्रोकच्या प्रत्येक सात रुग्णांपैकी एक रुग्ण तरुण वयातील, कामकाजी वर्गातील असतो. म्हणजेच भारतात १४ टक्के रुग्णांचे वय ४५ वर्षांपेक्षा कमी असते. स्लीप मेडिसिन रिव्ह्यूज या नियतकालिकात २०२३ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार, कामकाजाच्या वयोगटातील १०४ दशलक्ष भारतीयांना ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲप्निया हा आजार आहे, जो स्ट्रोकसाठी जोखमीचा घटक आहे. अमेरिकन स्ट्रोक असोसिएशननुसार, कोणत्याही व्यक्तीला आणि कोणत्याही वयात पक्षाघात होऊ शकतो. जगभरात २५ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या प्रत्येक चार प्रौढ व्यक्तींपैकी एकाला आयुष्यात कधीतरी स्ट्रोक होण्याची शक्यता असते.

२०२० ते २०२२ या कालावधीत एक संशोधन करण्यात आले. देशातील ३० रुग्णालयांमधील स्ट्रोकच्या ३४,७९२ रुग्णांचा अभ्यास करण्यात आला. त्यातून असे आढळले की, एकूण रुग्णांपैकी ६४ टक्के पुरुष आणि ३६.६ टक्के महिला होत्या. ७० टक्क्यांहून अधिक रुग्ण ग्रामीण भागातील होते. ७४.५ टक्के रुग्णांमध्ये उच्च रक्तदाब, २८.५ टक्के रुग्णांमध्ये तंबाखूचे सेवन आणि २७.३ टक्के रुग्णांमध्ये मधुमेह हे सर्वांत सामान्य जोखमीचे घटक होते. ३७.८ टक्के रुग्ण रुग्णालयात २४ तासांनंतर पोहोचले, तर केवळ २०.१ टक्के रुग्ण लक्षणे सुरू झाल्यानंतर साडेचार तासांच्या आत रुग्णालयात पोहोचले होते. स्ट्रोक आल्यानंतर तीन महिन्यांनी २७.८ टक्के रुग्णांचा मृत्यू झाला होता, जवळपास ३० टक्के रुग्ण गंभीर अपंगत्वाचे बळी ठरले होते आणि १.१ टक्के रुग्णांना पुन्हा स्ट्रोक झाला होता. स्ट्रोक आल्यास शरीराचा तोल जाणे, दृष्टीत बदल होणे, चेहऱ्याची एक बाजू झुकणे, हातात अशक्तपणा जाणवणे आणि बोलण्यात अडचण येणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक मिनिट मौल्यवान समजून रुग्णाला तातडीने रुग्णालयात पोहोचवावे.

जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, २०२१ मध्ये स्ट्रोक हे जगभरातील मृत्यू आणि अपंगत्वाचे तिसरे प्रमुख कारण होते. त्या वर्षी स्ट्रोकची अंदाजे ९३.८ दशलक्ष प्रकरणे आढळली. २०२१ मध्ये स्ट्रोकची ११.९ दशलक्ष नवीन प्रकरणे नोंदवली गेली. गेल्या २० वर्षांत आयुष्यात कधीतरी स्ट्रोक होण्याचा धोका ५० टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे. ‘डिसॅबिलिटी ॲडजस्टेड लाइफ इयर्स’ या मापनपद्धतीनुसार, स्ट्रोकमुळे निर्माण होणारा जागतिक आजारभार २००० मधील १३७ दशलक्ष वर्षांवरून वाढून २०२१ मध्ये १६० दशलक्ष वर्षांपर्यंत पोहोचला आहे. स्ट्रोकच्या आजारभाराचा मोठा भाग अशा दहा जोखमीच्या घटकांशी संबंधित आहे, ज्यांत बदल करणे किंवा त्यांना नियंत्रित ठेवणे शक्य आहे. यामध्ये उच्च रक्तदाब, वायुप्रदूषण, धूम्रपान, उच्च कोलेस्टेरॉल, सोडियमचे प्रमाण जास्त असलेला आहार, उपाशीपोटी रक्तातील ग्लुकोजचे वाढलेले प्रमाण, मूत्रपिंडांचे विकार, शरीराचे वाढलेले वजन, शारीरिक निष्क्रियता आणि मद्याचे हानिकारक सेवन यांचा समावेश होतो.

आपण इतरांना चुकीच्या गोष्टी करण्यापासून रोखू शकत नसलो, तरी स्वतःचा जीव धोक्यात घालण्यापासून स्वतःला नक्कीच रोखू शकतो. कारण आपल्याला आपल्या जीवनाची काळजी आहे. जीवन अनमोल आहे आणि ते पुन्हा मिळणार नाही. म्हणून जीवनाचा मनमुराद आनंद घ्या. शरीर आणि मन या दोन्ही दृष्टींनी स्वतःला पूर्णपणे निरोगी ठेवा. आरोग्य बिघडवणाऱ्या आधुनिक जीवनशैलीचा त्याग करा. आधुनिकता विचारांमध्ये असावी, आरोग्य बिघडवण्यात नाही. पोषक आहार घ्या, पुरेशी झोप घ्या, दररोज व्यायाम करा, धूम्रपान, मद्यपान आणि इतर व्यसनांपासून दूर राहा. तळलेले, गोड, खारट आणि चरबीयुक्त पदार्थ खाणे टाळा आणि शारीरिक हालचाली वाढवा. निसर्ग हाच जीवनाचा आधार आहे, कारण प्राणवायू, पाणी आणि अन्न ही निसर्गाचीच देणगी आहे. म्हणून निसर्गाचे रक्षण करा. वाईट सवयी असलेल्या आणि वाईट विचार करणाऱ्या लोकांपासून दूर राहा, प्रसन्न राहा आणि चांगल्या लोकांची संगत करा. राग, द्वेष, मत्सर आणि खोटा देखावा माणसाला मानसिकदृष्ट्या कमकुवत करतात; त्यामुळे त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवा. भावनांच्या आहारी जाणे थांबवा आणि मन व मेंदू नेहमी खंबीर ठेवा. कोलेस्टेरॉल, रक्तदाब आणि मधुमेह नियंत्रणात व सामान्य पातळीवर ठेवा. अशी जीवनशैली आपल्याला अनेक आजारांपासून वाचवते. आरोग्यदायी आहार, चांगले संस्कार, समाधानी मन आणि मानसिक शांतता या सुखी जीवनाच्या गुरुकिल्ल्या आहेत.

स्ट्रोक आल्यास रुग्णाच्या शारीरिक लक्षणांकडे लक्ष द्या. वैद्यकीय मदतीसाठी तातडीने आपत्कालीन क्रमांकावर संपर्क साधा. रुग्णाचे घट्ट कपडे सैल करा, जेणेकरून त्याला श्वास घेण्यास सोपे जाईल. रुग्णाला खाण्यासाठी किंवा पिण्यासाठी काहीही देऊ नका. शक्य असल्यास रुग्णाला रुग्णवाहिकेतूनच रुग्णालयात घेऊन जा. त्याचा श्वास आणि नाडी तपासा. रुग्णाचा श्वास थांबला किंवा तो बेशुद्ध झाला आणि तुम्हाला सीपीआर देण्याचे प्रशिक्षण असेल, तर त्वरित सीपीआर देण्यास सुरुवात करा. कोणताही आजार झाल्यानंतर उपचार करण्यापेक्षा तो होऊ नये यासाठी आधीच प्रतिबंधात्मक उपाय करणे अधिक चांगले. तरीही आजार झाल्यास त्वरित रुग्णालयात जाऊन योग्य उपचार करून घ्या. कोणत्याही परिस्थितीत घाबरू नका, स्वतःचे मनोबल टिकवून ठेवा आणि रुग्णालाही धीर द्या.

लेखक – डॉ. प्रितम भि. गेडाम (महाराष्ट्र शासनाद्वारे पुरस्कृत लेखक)